همایون شجریان

"دایی‌جان ناپلئون‌ها بر موسیقی ما حكومت می‌كنند"

گفت و گو: مجید رئوفی - سمیه قاضی‌زاده

منبع:شهروند امروز/مجله موسیقی آهنگسرا

---

- اتفاقاً و برخلاف تصور، موسيقي که از آن تحت عنوان موسيقي سنتي ياد مي کنيم در اين سال ها هميشه در حال حرکت بوده است. صدايي که اين روز ها به آن برچسب موسيقي سنتي زده مي شود همان نيست که از نمونه هاي موسيقي سنتي در دوران قاجار به دست آمده است اما به نظر مي آيد هر چقدر در حوزه صدا به سوي مرز هاي جديد رفته ايم در حوزه ساز ساختن کم کاري داشته ايم و نسبتاً اين دو مقوله با هم هماهنگ نيست. آيا شما کم کاري در حوزه ساختن ساز هاي جديد ايراني را قبول داريد. براي مثال مي بينيم بعضي از سازهاي ايراني حين اجرا کوک درمي کنند.

خيلي ها آمده اند سازهاي جديد بسازند، اما موفق نشده اند. به اين معني که سازها يشان فراگير نشده، وگرنه ساخت ساز هاي جديد در حد اينکه يک عده يي اين سازها را بپذيرند، بوده است. سازهاي جديد ساخته مي شوند، ولي فراگير نمي شوند. بايد سازهاي جديد را آهنگسازها و ارکسترها بپذيرند. در واقع جايگاه معرفي ساز و اينکه چطور معرفي مي شود خيلي مهم است. ممکن است خيلي ها سازهاي خوبي ساخته باشند، اما نتوانسته اند آن را معرفي کنند و اين ساز هاي جديد در گوشه و کنار و در خفا باقي مي مانند. بعضي هايشان هم واقعاً سازهاي خوبي هستند. ولي بايد روي اين سازها بيشتر کار کرد، نواختن با بعضي از آنها مشکل است، بايد رنگ جديد و امکانات تازه يي داشته باشند که فراگير شوند، وگرنه سازهاي قديمي که هستند. ما در ساز هاي کششي کمانچه و قژک را داريم، در سازهاي مضرابي تار، سه تار، دوتار و تنبور را داريم که البته بعضي از اينها مثل دوتار و تنبور نتوانسته اند در ارکسترها حضور داشته باشند، مگر مواقعي که قرار بوده يک گروه تنبورنوازي تشکيل شود، اما مي شود مثلاً روي همين تنبور کار کرد که بتوان از آنها در ارکسترها استفاده کرد. ما مقداري روي معرفي سازها کم کار کرده ايم. با اينکه سازها در ارکسترهايمان تنوع زيادي ندارد، اما ساز فراوان داريم. بيش از 100 ساز در ايران وجود دارد، اما همه اينها ارکستره نشده اند و مردم خيلي با اينها آشنا نيستند. خب، تلويزيون هم در اين 30 سال سازها را نشان نداده. خود اين لطمه بزرگي است که به ساز خورده، در حالي که صدايش پخش شده است.

ما مي خواهيم هويت فرهنگي داشته باشيم. اگر بخواهيم يک ارکستر سازهاي زهي تشکيل بدهيم از سازهاي خودمان استفاده کنيم. مثل کمانچه و قژک و... پس بايد سازهايمان را معرفي کنيم. مثلاً مي توانيم سازهايي را که ساخته مي شود، هر سال در مراسمي معرفي کنيم. تشويق سازندگان ساز يکي از وظايف خانه موسيقي است که من آن را در جلسات خانه موسيقي مطرح خواهم کرد. اغلب کساني که خون دل خورده اند و ساز ساخته اند، خيلي دل شکسته و مايوس و گله مند از بي توجهي هستند. بايد فکري به حال اين افراد کرد. حالا کاري نداريم به يک عده يي که به صورت فله يي ساز مي سازند و عرضه مي کنند. به هر حال در هر جامعه يي يک بخش به اين شکل عمل مي کنند که مساله ما نيست. اما بايد در حوزه ساختن سازهاي جديد براي ارکسترهايمان بيشتر کار کنيم، با صداي آنها به ارکسترهايمان به لحاظ وسعت صدا غنا ببخشيم. امروزه استعدادهاي خوبي در آهنگسازهاي جوان و سرپرست هاي گروه جوان پيدا شده است که به دنبال صداها و ريتم هاي جديد هستند و کارهاي بسيار چشمگير و ارزنده يي ارائه مي کنند. جواناني را ديده ام که کارشان بسيار خوب است، اما کسي توجهي به آنها نمي کند. بايد اينها را تشويق کرد. به هر حال با همه بي توجهي ها اين جوان ها دارند کار مي کنند. و البته جاي گله از نهادهاي رسمي هم هست که با اينکه صبح تا شب در راديو و تلويزيون از موسيقي استفاده مي کنند، به فکر موسيقي ما و گسترش آن نيستند. در حد آن چيزي که رفع بهانه بکنند، يک دانشکده يي وجود داشته باشد و عده يي مشغول باشند اما اين کافي نيست. خيلي بيشتر از اين بايد به فکر موسيقي و هنرمندان باشند؛ در تمام زمينه هايي که مربوط به کار آنها مي شود، چه سازسازي، چه حمايت از ارکسترها، چه ساخت تالار هاي کنسرت و ايجاد نهادهاي فرهنگي که جوانان بتوانند در آنجا کار کنند و مردم هم بيايند استفاده کنند.

من سال ها است که به فکر ايجاد صداي بهتر يا حداقل ايجاد يک صداي تازه در موسيقي هستم. نمي گويم صداهاي موجود بد هستند، اما ما نياز داريم صداي هاي ديگري هم داشته باشيم و سعي کنيم کيفيت صداي همين سازهايي را که داريم بالاتر ببريم و براي استفاده در ارکستر مشکلات تکنيکي آنها را برطرف کنيم که بشود راحت تر از آنها استفاده کرد. در ارکسترهاي ما از اغلب از همان دو، سه اکتاو وسط استفاده مي شود، در حالي که ما به اکتاوهاي پايين و صداي بم در ارکسترهايمان خيلي نياز داريم. خيلي ها سعي کرده اند مساله اکتاوهاي بم را حل کنند و سازهايي هم ساخته اند، اما خيلي موفق نبوده اند.

يک موضوعي که من در اين سال ها با آن برخورد کرده ام، تعصب بر سنت است. يک موضوع را بايد من اينجا روشن کنم. اصالت با سنت فرق مي کند. اصالت يعني ريشه داشتن هر پديده فرهنگي. در موسيقي هم همين طور بايد اصالت باشد. اما سنت مطابق با زمان تغيير شکل مي دهد. هر زمان براي خودش سنت خاص خودش را مي آورد. اينکه ما بياييم پايبند سنت هاي 200 ، 300 سال قبل باشيم، مورد پسند من نيست. ما احترام سنت ها را بايد نگه داريم، اما اينکه بر اساس آن سنت ها کار ارائه کنيم، من فکر مي کنم يک مقدار پس گرايي است. دنيا دارد جلو مي رود، ما هم بايد جلو برويم. اين به معناي از دست دادن اصالت نيست. بايد اصالت را نگه داريم، اما سنت هايمان را بر اساس زمان بايد تغيير دهيم. نبايد گرفتار سنت ها شويم. فرض کنيم يک ساز سال هاست که شناخته شده اما از نظر من که دستي در سازسازي دارم و سال ها با انواع سازها و نوازنده ها سر و کار داشته ام، ايراد هايي دارد، خب بايد آن را برطرف کرد. شکل اوليه ساز را البته بايد حفظ کرد، اما يک قسمت هايي که ايراد دارد و دست و پا گير است، بايد اصلاح شود. به عنوان مثال مي گويم از نظر شکل و قيافه و براي راحت سيم انداختن و راحت کوک شدن، سردسته تار امروزه ديگر قابل پذيرش نيست. همچنان که استاد نابغه سازسازي ما، استاد ابراهيم قنبري مهر هم که من افتخار شاگردي ايشان را داشته ام، گفته اند اين سردسته درست نيست. اين سردسته علاوه بر اينکه از نظر فرم خوب نيست، سيم ها هر کدام با يک زاويه از شيطانک رد مي شوند که اين زوايا روي سيم فشار زيادي مي آورد و باعث سيم پاره کردن مي شود يا براي کوک کردن مشکلات زيادي ايجاد مي کند. يکي از مشکلات تار ما اين سردسته است که براي رفع آن بايد کاري کرد. يک عده يک فکرهايي کرده اند و يک کارهايي دارند مي کنند. اما بعضي ها خودشان را در تعصب گرفتار کرده اند. خيلي خب، ما حرمت برايشان قائليم. اصلاً ما در کنار همين ها بزرگ شده ايم. در کنار همين ها کار ياد گرفته ايم، اما الان ما مي گوييم اگر بخواهيم تار بسازيم با همين کاسه و دسته مي شود از سردسته ديگري استفاده کرد. يا در کمانچه، بالاي دسته ساز را کلفت مي گيرند و پايين را باريک. نوازنده کمانچه وقتي مي خواهد پوزيسيون بگيرد برود پايين، انگشت روي سيم که مي رود دسته يي زيرش نيست و دست سر مي خورد و اغلب صداي پايين دسته کمانچه فالش مي شود. نوازندگان ما جرات نمي کنند پوزيسيون بگيرند. از 10بار که پوزيسيون مي گيرند، سه بارش فالش مي شود. نوازنده هاي ما نوازنده هاي قدري هستند، مشکل دسته کمانچه است. نمي کنند اين دسته کمانچه را هم يک مقدار پهن تر بگيرند که زير سيم يک بخشي از دسته باشد که دست سر نخورد. اصلاح اين موضوع هيچ تغييري در اصالت کمانچه ايجاد نمي کند. قيافه اش سر جايش است. سردسته اش سر جايش است. کاسه همان شکلي است. فقط پايين دسته را کمي پهن تر مي گيرند.

می خواهم یک سوال بکنم از صحبتهایی که مطرح کردید و یکی از این حرفها این بود که گفتید می خواهید کاری بکنید که نسل جوان را با موسیقی سنتی آشتی بدهید.

*من این را نگفتم.اتفاقا به نظر من نسل جوان با موسیقی سنتی آشتی است.من گفتم که سعی می کنم به این که نسل جوان با جان و دل این موسیقی را بشنود و دوستش داشته باشد،کمک کنم.

به هر حال آنچه ما می دانیم این است که آلبوم های موسیقی پاپ بازار موسیقی را قبضه کرده است و تیراژ آلبوم های این نوع موسیقی خیلی بیشتر از موسیقی سنتی است.فکر می کنم این واقعی است.یکی از مولفه هایی که در موسیقی پاپ وجود دارد و یکی از فرقهای آن با موسیقی سنتی منتشر شده،شعر است.در موسیقی سنتی بیشتر از شعرهای قدمایی استفاده می شود و در این شعرها آنچه را که مورد علاقه جوان امروز است نمی شنویم.یک دوره ای بود که مثلا آقای ابتهاج شعرهای به روز می گفتند و استاد شجریان و خوانندگان دیگر می خواندند اما این روزها این را نمی بینیم....

*اگر این امکان وجود داشته باشد که این همکاری ها صورت بگیرد خیلی عالی است.یعنی شعرایی باشند که شعرهای سطح بالا و به روز بسازند و این همکاری بین آهنگساز و شاعر بوجود بیاید.من تا جایی که بتوانم این کار را می کنم.شعرهایی در دسترسم هست و جایی می بینم که این شعر سعدی به این قطعه می خورد یا مثلا این شعر آقای ابتهاج مناسب است،بنابر این آن را می خوانم.هیچ تعصب خاصی وجود ندارد که چون در موسیقی سنتی یا کلاسیک فعالیت می کنیم،شعرش هم حتما باید کهن باشد.این گونه فکر کردن کار را محدود می کند.ضمن اینکه شعرهای حافظ و سعدی خیلی مناسب آواز خوانی اسن؛هم از نظر مفاهیم و هم از نظر شکل کار.مفاهیم شعرهایشان هم هیچوقت کهنه نمی شود.یک شعر حافظ را در هر دوره ای که می خوانی می بینی که مناسب همان دوره است.بعضی از این شعرها هست که اول متوجه نیستی ولی در مرحله ای از زندگی ات آن را تجربه می کنی و می فهمی که چیست.سوژه های زندگی بشر خیلی وقتها تکراری است:عشق،درد،لذت،فراق و اینها گاهی تکراری است اما از هر زبان که می شنوی نامکرر است.

یک چیز دیگر هم هست و آن اینکه یک موقعی گرایش به شعر و شعر روز در بین آهنگسازان و خوانندگان زیاد بود اما حالا این گرایش و شناخت کم شده است.

*بخشی از این قضیه بر می گردد به ارتباطاتی که وجود داشت.زمانی شعرا،آهنگسازان و خواننده ها بیشتر باهم بودند اما حالا آن حالتها نیست.نمی گویم کتر شده است؛آن جریان در کوران خودش قرار ندارد.آن فضا دیگر وجود ندارد و این باعث شده که خیلی ها شاید ترانه سرایی نکنند.ضمن اینکه حرف جدید زند خیلی مشکل است.شما نمی توانید مبنا را بر این بگذارید که حتما از شعر نو استفاده کنید.چون ممکن است که یک شعر حافظ به درد آهنگی بخورد یا برعکس موسیقی طوری باشد که غزل به دردش نخورد و شعر نو به کارش بیاید.

فکر می کنم مهمترین توجیهی که می توان برای این بخش آورد این است که تعامل بین آهنگساز،شاعر و خواننده یک زمانی خیلی خوب وبد اما حالا دیگر اینطوری نیست....

*بله.الان بین شاعر معاصر و آهنگساز کمتر آن تعامل وجود دارد.البته در مورد نوازندگی هم همینطور است.نوازنده می آید در استودیو سازش را می زند و می رود و دیگر آن حالتهای قدیم نیست که با هم تمرین کنند تا حس کار در بیاید.در ارکستر سازهای سنتی هنوز این حالتها هست اما در ارکستر سازهای زهی و اینها این حالت خیلی کم شده است.

یک سوال است که شاید جایش کمی قبل تر بود اما خوشبختانه هنوز هم چندان از آن فضا دور نشده ایم.یک موقعی بود که خوانندگان تشخص ویزه خود را داشتند :عبدالوهاب شهیدی،محمدرضا شجریان،محمود خوانساری و...هر کدام خودشان بودند اما بعد از آن و مخصوصا در سالهای اخیر اکثر خوانندگان سعی می کنند مثل آقای شجریان بخوانند و اگر اینطوری نباشد هم خودشان و هم اطرافیانشان فکر می کنند که دارند بد می خوانند. این مساله را شما به علت رابطه فرزندی و شباهت بسیاری که دارید و بیشتر ازهمه حق دارید شبیه ایشان باشیدچطور می بینید؟

*این سوال را یکی دیگر از دوستان پرسید و من گفتم خوانندگان با یک کشش درونی دوست دارند شبیه شجریان بخوانند و نمی شود کاری اش کرد.زمانی ،بدون آنکه فرم صدا و حنجره اش توانایی لازم را داشته باشد،می خواهد به این سبک بخواند در حالی که اگر مثلا به سبک محمودی خوانساری بخواند هم به نفع خودش است و می تواند همه تواناییهایش را بروز دهد.اینجا یک استاد باید باشد که راهنمایی اش کند.اما به هر حال خودش این سبک و صدا را دوست دارد و با یک کشش درونی شجریان را الگوی خودش قرار داده است.من معتقدم که هر خواننده ای باید در درجه اول سبکی را دنبال کند که حنجره اش برای آن ساخته شده است.اگر استاد بنان می خواست همیشه به شیوه ظلی آواز بخواند،هیچوقت استاد بنان نمی شد و به این درجه نمی رسید.چون حنجره اش با ظلی متفاوت است.به توانایی های خودش تکیه کرد و شد استاد بنان و حالا هزاران نفر می خواهند مثل او بخوانند و دوست دارند شبیه او باشند.ولی اگر استاد بنان می خواست مثل ظلی بخواند هیچوقت مثل ظلی نمی شد.چون حنجره اش فرق می کرد.من هم نمی توانم شبیه ظلی بخوانم.چون حنجره او از نظر وسعت صدا و از نظر سرعت تحریر،فضا و چرخش های دیگری دارد و حنجره من یک مشخصه دیگر دارد و جور دیگری ساخته شده.می شود تقلید کرد و نزدیک شد ولی اگر می خواهی فراتر بروی باید آنچنان فیزیکی را هم داشته باشی.

شما وقتی می خواستید آواز خوانی را شروع کنید،دوست داشتید شبیه چه کسی بخوانید؟

*من روی صداهایی که خواندنشان را دوست داشتم،کار می کردم.یک جاهایی شاید به عمد از آن فضا استفاده کنم،بنابراین از صداهای مختلف استفاده می کردم.

اگر بخواهیم کسانی را که با توجه به توانایی حنجره،می توانند به شیوه آقای شجریان بخوانند،نام ببریم،چه اسمهایی به ذهنتان می آید؟

*خیلی ها هستند.این را من نباید بگویم.

با توجه به اینکه خودتان خواننده هستید و می توانید فنی تر به این قضیه نگاه کنید.

*حنجره خیلی ها هست که توانایی این شیوه را دارند.از شاگردان پدر هستند.خیلی ها غیر مستقیم شاگرد پدر بوده اند.خیلی ها،دقیقا به شیوه پدر می خوانند.

با توجه به اینکه خیلی ها هستند این سوال را مطرح کردم.اما کدام حنجره این توانایی را دارد که شبیه استاد بخواند.

*خیلی ها در این راه موفق هستند.مردم آنها را پذیرفته اند.با اینکه وقتی شباهت است،یک نوع مقایسه هم پیش می آید و ممکن است که مردم رد کنند.اما وقتی مردم می پذیرند،یعنی خواننده کارش را درست انجام داده است.

مساله دیگری هم هست.شما به علت مسائل ژنتیکی و حتی شباهتی که از لحاظ ظاهری به استاد دارید،بیش از بقیه خق داریدکه شبیه استاد بخوانید.فیزیک،حنجره،آموزش و اینکه به هر حال ایشان پدرتان هستند.شما گفتید سعر کردید از خواننده های دیگر هم الگو بگیرید اما وقتی شروع به فعالیت کردید،خیلی شبیه استاد بودید.خودتان سعی می کنید از این فضا دور شوید.یعنی صدایتان مشخصه همایون باشد.

*من هیچ وقت برای چیزی سعی نمی کنم.این که می خوانم همین است.من اینجوری می خوانم.وقتی حسم می گوید این کلمه را اینطوری بخوان،به حسم توجه می کنم و با همان لحن می خوانم.اینها ابزارهایی است که باید خواننده داشته باشد تا به اقتضای تصمیم و حس اش بتواند از آنها استفاده کند.

جاهایی در آواز یا تصنیف هست فکر کنید استاد هم همینطوری می خواند که من خواندم؟

*اتفاقا این موضوع اصلا روشن نیست که ایشان هم اینجور بخواند.ممکن است ایشان طور دیگری بخواند.این احساس من است که می گوید چگونه بخوانم.این گونه نیست که من فکر کنم ایشان اینطوری می خواند،پس من هم اینطوری بخوانم.

اجازه ادهید به آن بحث تقلید گریز دوباره ای بزنیم.شما گفتید که عده ای از خوانندگان جوان پذیرفته شده اند.واقعیت این است که مقایسه ای که فرمودید حتما انجام می شود و عموما هم به نفع خواننده مقلد نیست چرا که هر آلبوم آقای شجریان،یک اتفاق است و هم کنسرتهایش همیشه پر از مشتاقان صدایشان،اما خواننده های جوان که سعی می کنند شبیه آقای شجریان بخوانند،در این قاعده نمی گنجد.آلبومهایشان با فروش خیلی معمولی رو به رو می شود و عموما کنسرتی هم در ایران ندارند.پس اساسا این تقلید چه فایده ای دارد؟

*چون آن اصل وجود دارد.طبیعتا از این اصل که می تواند در اوج به کارش ادامه بدهد،استقبال بیشتری می شود.ولی زمانی ممکن است که پدر اصلا نخواهد آواز بخواند.آن زمان کسانی هستند که شیوه ایشان را ادامه می دهند و مردم هم دوستشانم خواهند داشت.ولی وقتی شجریان می خواند،آن شیوه بیشتر مورد پسند مردم است.خیلی ها سعی می کنند شبیه استاد کسایی نی بزنند و خیلی هم تشویق می شوند که این شیوه را دنبال کرده اند و توانسته اند به آن سبک نزدیک شوند.ولی وقتی خود استاد کسایی ساز می زند،حتی زمانی که مثل دوران اوج اش در دوره جوانی نباشد،دلنشین تر و جا افتاده تر است.اگر روزی ایشان نخواهد ساز بزند،باید کسانی باشند که راهش را ادامه دهند.

پس شما خودتان به عنوان فرزند استاد شجریان با این موضوع مشکلی ندارید که خیلی ها تلاش می کنند شبیه استاد بخوانند؟

*نه.چرا باید مشکلی داشته باشم.

آخر،بعضی ها که از لحاظ ساختار حنجره متفاوتند،باید متفاوت بخوانند.مثلا یکی از خوانند های جوان وقتی سعی می کردشبیه استاد بخواند،خیلی موفق نبود ولی وقتی کارهای متفاوتی ارائه کرد و خودش شد،هویت پیدا کرد.اگر صرفا تقلید باشد،چایگاهی هم شکل نمی گیرد.قبوا دارید؟

*والله من فکر می کنم اگر کسی بتواند مثل شجریان بخواند،خیلی کارش موفق است.

ایشان در اوج اند.کسی نمی تواند مثل ایشان بخواند.

*نه. مساله سبک و شیوه لحن است.چون شیوه پدر اصل است،شاگردانش نباید بخوانند؟منظورتان این است؟

نه .منظورم این است که وقتی خودشان می شوند،هویت پیدا می کنند.

*وقتی هنر مندی سبک خودش را پیدا می کند،می تواند به نکامل برسد.اما اگر بخواهید خواننده توانایی باشید ولی نتوانید به سبک استادتان بخوانید،معنایش این است که نتوانستید تمام و کمال،کارتان را یاد بگیرید.اگر کسی کار شجریان،تکنیکهایش و آموزش اش را دنبال کند،خودش را تقویت کرده.این سبک،تکنیک ها زیادی می طلبد.باید ریتمت قوی باشد،گوشت قوی باشد،شعر شناسی ات هم همینطور.نمی توان گفت کسی که به سبک شجریان نمی خواند،کارش بی ارزش است.همه نمی توانند به سبک شجریان بخوانند.کسی که شبیه آقای بنان می خواند چطور؟

می خواهم بگویم کسی که تقلید هم می کند اگر درست کارش را انجام دهد،کارش ارزش دارد اما وقتی که پوست می اندازد،به هنرمند پیشرویی تبدیل می شود.

*صد در صد.وقتی هنرمندی به جایی برسد که صاحب سبک شود،جایگاه ویژه ای برای خودش ایجاد می کند.این دو مساله اصلا ربطی به هم ندارند.خیلی از جاها ی دنیا فلان رهبر با حس خودش آثار بتهوون را اجرا می کند،آهنگ هم نمی سازد ولی بزرگترین رهبر دنیاست.خیلی مواقع،کسی می آید تصنیفی را که من خوانده ام یا اصلا فلان خواننده قدیمی خوانده،با مهر و امضا و حس و حال خودش می خواند.به همان شیوه هم می خواند.اینها همه ارزشمندند.

یک مساله ای در این میان البته مغفول می ماند.شانس بزرگ ما علاقمندان موسیقی و اهالی موسیقی این است که هم عصر استاد شجریان هستیم که به نوعی عصاره تمام سبکهای آواز خوانی موسیقی ایران هستند و به سبکهای مختلف کار کرده اند و نهایت به شیوه خودشان دست پیدا کرده اند.منظورم این است که حواس ما و علاقمندان موسیقی باید به این مساله باشد.اگر موافقید به بحث کنسرت برسیم.پنج سال کنسرت ندادید.با توجه به اینکه حضور در صحنه برایتان ساده بود،دلیل تاخیرتان در برگزاری کنسرت مستقل چه بود؟

*یکی دو سال بود که به این مساله فکر می کردم تا اینکه شش هفت ماه پیش،این پیشنهاد مطرح شد و با گروه دستان کار را شروع کردیم.قبل از آن هم که با پدر می خواندم و همراهی می کردم.

این پیشنهاد از طرف چه کسی بود؟پدر،خودتان یا اعضای گروه دستان؟

*اعضای گروه دستان سه چهار سال قبل به من پیشنهاد همکاری دادند اما من خیلی رو راست گفتم که این آما دگی را در خود نمی بینم که کنسرت بدهم تا پاییز سال گذشته که مجددا صحبتهایی در این زمینه با گروه دستان انجام شد و برای تور اروپا و کنسرت تهران برنامه ریزی شد.

                                  «بخش پایانی این مصاحبه را در ادامه مطلب بخوانید»

وقتی همایون از اتاقی که با هم سلام و علیک کرده بودیم بیرون رفت «انرژی مثبت» اولین عبارتی بود که با توافق کامل روی آن تاکید کردیم.خوش برخورد بود و متواضع و این برای ما که بسیار برخورد کرده بودیم با آدمهایی در موقعیت او،نه نایاب که اقلا کمیاب است.همایون شجریان این شانس را داشت که در سنین نوجوانی و اوایل جوانی در بالاترین سطح و در کنار بزرگترین استادان موسیقی ایران نوازندگی کند و قطع یقین درست است که این موقعیت با شانس فرزندی استاد شجریان حاصل شده بود وبه همان یقین می توان گفت که لابد استعداد و تواناییش محرز بود و گرنه هیچکس چهل سال مرارت را خرج جلوه گری پسر نمی کند و استاد هم.این همان نکته ایست که پسر وقتی به اوج پاسخش به سوالی که در ذهن همه می چرخد می رسد،می گوید با این چاشنی اضافه که وقتی یک نفر از سطح بالاتری شروع می کند اگر کارش خوب نباشد از ارتفاع بلندتری سقوط می کند.

آقازاده ها می توانند مغرور باشند بنابر همه دلایلی که هست ،اما وقتی مغرور نیستند خودشان آقا به نظر می رسند و این آهنها را از سایه بیرون می آورد حتی وقتی که شباهتهای ظاهری و کاریشان غیر قابل انکار باشد.

قاعدتا باید الان این گفت و گو را در مورد همکاریتان با دستان شروع کنیم،اما بر می گردیم به عقب تر ،جایی که فکر می کنم نقطه عطف کارتان بود،زمانی که شروع کردید به خواندن.آنهایی که به شما نزدیکتر بودند می دانستند که صدای خوشی دارید،اما استاد شجریان می گفتند همایون هر وقت لازم باشد و به اصطلاح وقتش برسد،می خواند.این نقطه برای خودتان چه نقطه ای بود؟یعنی خودتان به این نتیجه رسیدید که بخوانید یا استاد گفت که شما حالا می توانید بخوانید؟

*این در واقع دو بخش است،یکی مربوط به وقتی است که همخوانی ها شروع شد.شروع این همخوانی ها وقتی بود که کنسرتی داشتیم در آلمان و پدر سرمای شدیدی خورده بود طوری که باید آن کنسرت را کنسل می کردیم!من گفتم شما بیایید روی صحنه ،من با شما می خوانم.پدر پرسید:«از عهده اش بر می آیی؟»گفتم:«بلهومی توانم.»پدر خیلی نگران بود ولی گفت خیلی خب،اینجاها را من می خوانم و اینجاها را هم تو بخوان.وقتی آن کنسرت انجام شد و من خواندم حقیقتش خود پدر هم خیلی متعجب شد.فکر نمی کرد که من تا اینجا پیش آمده باشم.چون خیلی جسته گریخته با پدر کلاس داشتم .بین کلاسهای ما وقفه می افتاد و بنابراین پدر فکر نمی کرد که من اینقدر پیشرفت کرده باشم.از آنجا به بعد ،همخوانی ها شروع شد.

خودتان وقتی این پیشنها را دادید نگران نبودید؟

*خودم وقتی این حرف را زدم بعدش پشیمان شدم.(می خندد) ولی کاری بود که باید انجام می دادم.البته چند سال بعد هم کار مستقل من منتشر شد.تقریبا یک سال قبل از آنکه کار مستقل من منتشر شود، پدر به من می گفت وقتش رسیده باید یک کار مستقل ارائه بدهی اما من می گفتم که نه هنوز می خواهم صبر کنم.بعدا کار با آقای ضرابیان طراحی شد و مجموعه ای با آن فضا و فرم منتشر شد.

برای شما اجرای روی صحنه کاری نداشت و با سن به اصطلاح راحت بودید.            

*بله.من از شانزده سالگی روی صحنه بودم و اتفاقا با همین گروه آوا به کنسرتهای اروپا رفتیم.بعد از آن هم در فرهنگسرای بهمن همان برنامه را اجرا کردیم.

در این کنسرتها همیشه تنبک می زدید یا کمانچه را هم می نواختید؟

*تنها یکدفعه،در کنسرتی که در تالار وحدت برگزار شد،کمانچه زدم.          

چگونه شما به مرز آمادگی رای اجرای صحنه رسیده بودید،اما استاد مطمئن نبود که از عهده اجرای روی صحنه بر می آیید؟

*خیلی سال بود که با پدر کار می کردم،اما این اواخر بین کلاسهای ما وقفه می افتاد و من بیشتر خودم کار می کردموقتی پدر نکته ای را می گفت،می رفتم و ماه ها روی آن کار می کردم و خودم هزار نکته دیگر را دنبال می کردذم.غیر مستقیم می پرسیدم.شاگرد اذیت کنی نبودم که ایشان مجبور شوند یک مطلب را چندین بار برایم تکرار کنند.خودم می رفتم کار می کردم و از کنارش 10 تا سوال هم طرح می کردم.

پیش استادان دیگر هم کار می کردید؟

*نه.

به هر حال بخشی از خوانندگی به ریتم ارتباط دارد و وقتی شما تنبک می زنید،مثل این است که در حال تمرین ریتم هستید.

*من خیلی زود آموختن تنبک نوازی را شروع کردم.تنبک نوازی ،جزو کلاس آوازم نبود ولی می تواند مهم باشد.یک معلم اواز می تواند به شاگردانش پیشنهاد بدهد حتما یک ساز ملودیک مثل پیانو یا سنتور،یک ساز پرده ای و یک ساز ریتمیک را کار کنند.یک خواننده جدا از تمرینهایی که دارد و تلاشهایی که می کند باید درک ریتم و گوش خوب موسیقایی هم داشته باشد.

شما،جایی که بسیاری از آدمهای موسیقی شناس حضور داشتند و در کنار جمعی از استادان موسیقی ایرانی همراه استاد شجریان خواندید و هیچکس خلایی را احساس نکرد اما بعد از آن چهار سال، کنسرت ی آلبوم مجزایی ارائه نکردید.برای یک جوان هنرمند که طبیعتا می خواهد خودش را مطرح کند.این کار ،کار خیلی سختی است.چطور توانستید جلوی تمایلات خودتان را بگیرید؟

*من هیچوقت این عطش را نداشتم و لذتی که از موسیقی می بردم برایم کافی بود.ترجیح می دادم با طمانینه جلو بیایم.

احساس می کردید که برای کامل تر شدن هنوز جا دارید؟

*در واقع همین است.یعنی آدم به تکامل بهتری فکر می کند.من فکر می کردم یک موقعی کار را ارائه بدهم که بتوانم از عهده خیلی از مسائلش بر بیایم.دوست داشتم موقعی کار مستقل ارائه کنم که توانایی این کار را به صورت کامل داشته باشم.     

اینکه پسر استاد شجریان هستید این نگرانی را برای شما به وجود می آورد که کار مستقلتان واکنشهایی متفاوتی در بر داشته باشد.....

*وقتی می خواهید کاری را ارائه بدهید باید برای شنوندتان ارزش قائل شوید.باید برای مردمی که به کار شما علاقه مندند و ارزش و وقت می گذارند که کار شما را گوش کنند،ارزش قائل شوید.اینکه فامیلی من شجریان است،وسواسم را بیشتر می کرد.اینکه خیلی ها فکر می کنند کار برای من راحت تر است،اشتباه است.کار برای من مشکل تر است.چون می دانستم از همان اول مرا با کسی مقایسه خواهند کرد که پنجاه سال فعالیت هنری داشته که واقعا مقایسه نادرستی هم هست.من می خواستم همه چیز درست باشد.دلم می خواست کارم را به مرحله ای برسانم که قابلیت ارائه داشته باشد و بعد از آن سعی کنم که تکمیلش کنم.اینکه شما با عجله کاری را عرضه کنی،ممکن است کار دوم و سومتان ضعف پیدا کند.اگر تصنیفی را بخوانید که نتوانید از عهده اش بر آیید،کارتان پستی و بلندی پیدا می کند.باید به مرحله ای برسی که بتوانی به عنوان یک خواننده حرفه ای کارت را رائه کنی.نباید سبیقه مردم را دست کم گرفت.

                                      «ادامه این بخش را در ادامه مطلب بخوانید»

به هر حال هنرمندی که به عنوان نوازنده٬ سمت راست خواننده بزرگی چون استاد شجریان می نشیند٬ بسیار مطرحتر می شود حتی اگر از اولین برای که اسمش در آلبومی از پدر حک شده بود سال ها گذشته باشد.مژگان شجریان آن زمان دانشجوی نقاشی بود و ضمن آنکه چندین سال قبل تر با تعلیم اواز و سه تار نزد استادان بزرگ اصالتش با موسیقی را آغاز کرده بود به عنوان طراح آلبوم های استاد مطرح شد و بعد رفت که گرافیک بخواند و تا مقطع فوق لیسانس پیش رفت و قبل از آن٬ ازدواجش با کسی که یک شرکت تبلیغاتی را اداره می کرد مسیر زندگیش را کشاند به حاشه موسیقی.حال آن طراح حاشیه موسیقی آمده است به متن آن٬در گروهی که خواننده اش استاد شجریان است و رهبر گروش یک نوازنده تار و سه تار و او در سمت راست استاد سه تار می زند.به هر حال
صحنه جذابیت های خودش را دارد. حالا خانم مژگان شجریان درست در وقتی که همایون رفته است کار مستقل اش را آغاز کند آمده است به همراهی استاد هر چند می گوید این مسئله اتفاقی بوده است.یاد ایامی که مژگان شجریان با "یاد ایام"طراحی آلبوم های استاد را آغاز کرد به خیر...

روزنامه اعتماد، امروز یکشنبه 13 مرداد قسمت اول گفت و گو مفصل خود با همایون شجریان را با چاپ عکسی  در صفحه اول (به عنوان عکس یک) منتشر کرد.

به گزارش روابط عمومی کنسرت، همایون شجریان در آستانه برگزاری اولین کنسرت مستقل خود به همراه گروه دستان در مصاحبه‌‌ای مفصل با روزنامه اعتماد به تشریح اعقاید خود در زمینه موسیقی و همچنین صحبت پیرامون تجربیاتش پرداخت.

در بخشی از این گفت و گو، همایون شجریان در پاسخ به این سوال که «شما فکر می کنید به صدای مستقل و خاص خودتان دست پیدا کرده اید؟»؛ گفته است: «فرم صدای من همان چیزی است که تاکنون شنیده شده است. فرض کنید من بخواهم کاری را در شیوه استاد بنان بخوانم. آن وقت باید در صدای خود تغییر ایجاد کنم و سراغ صدای ساختگی بروم. صدا ساختن یعنی صدا را به یک شکل دیگر تغییر دادن؛ چیزی مثل تقلید صدا.  زمانی که روی شیوه های مختلف کار می کردم، چند و چون این تغییر صدا دادن و صدا ساختن ها را تا حدودی پیدا کرده بودم. البته در جاهایی هم با توجه به طبیعت صدای هر فردی دیگر امکان این صدا ساختن وجود ندارد اما آنچه برایم محرز شده این است که اگر بخواهم خودم باشم و با صدای خودم بخوانم، جنس صدای من همین است که تاکنون خوانده ام و نمی توانم آن را کاری بکنم.»

متن کامل بخش اول این مصاحبه را در ادامه مطلب می خوانید. لازم به ذکر است قسمت دوم این گفت و گو روز سه شنبه 15 مرداد در روزنامه اعتماد به چاپ می‌رسد.

درود:

به پیشنهاد آنیتای عزیزم،مصاحبه با خانم فرخنده گل افشان (مادر همایون شجریان عزیز) رو  در این پست میذارم.....

این روزها، محمدرضا شجریان با گروه جدیدش «شهناز» دور جدید کنسرت‌هایش را در ایران برگزار می‌کند. او همین چند روز پیش از تور آمریکای شمالی خود همراه با گروه آوا به وطن بازگشت و پس از استراحتی  بسیار کوتاه ،تمرین با گروه جدید را برای اجراهای جدیدش اغاز کرد.گروه شهناز،مثل اغلب گروههای استادآواز ایران، دو شجریان را در خود می بیند،این بار اما شجریان دوم ،همایون نیست و خواهرش مژگان به جای او در گروه شهناز پدر را همراهی میکند.همایون قرار است دقیقا دو ماه دیگر همراه با گروه دستان اولین کنسرتهای مستقلش را در ایران برگزار کندو پدر او را از همراهی با گروه شهناز معاف کرده تا با تمرکز بیشتری به اولین کنسرت مستقلش در ایران بپردازد.اما همایون هم در تور امریکای شمالی همراه پدر بود و حضور درخشانش در این کنسرتها مورد توجه رسانه های امریکا و کانادا هم قرار گرفت.یکی از  همکاران ما در  آمریکا، گفت‌وگویی با او داشته که به گوشه‌های جدیدی از زندگی او نظر انداخته است.امیدواریم همایون شجریان به قول پیش از سفر به تور امریکا شمالی خود به شهروند امروز وفادار بماند و ما با او گفت و گویی تخصصی درباره موسیقی و فعالیتهای امروز و دیروز و فردایش داشته باشیم.

اولين بار كه چهره‌ی شما را ديدم، به‌نظرم رسيد كه صورت خيلی آرامی داريد. آيا شخصيت‌تان هم آرام است يا ماجراجو و كنجكاو هستيد؟

برداشتی كه خودم از شخصيت خودم دارم اين است كه دوره‌های مختلفی را طی كرده‌ام. زمانی آدم خيلی اكتيو و شيطانی بودم ولی در كنار آن موسيقی بخش ديگری از زندگی‌ام بود كه از من چيز ديگری می‌ساخت. وقتی موسيقی اجرا می‌كردم همه‌چيز با آن هماهنگ می‌شد؛ ولی در زندگی روزمره‌ام دنبال ورزش و كارهای مختلف ديگر بودم. احساسات مختلفی برايم پيش می‌آيد كه باعث می‌شود گاهی خيلی شاد باشم، بعضی وقت‌ها پرحرف و گاهی كم‌حرف شوم. اين‌ها لايه‌هايی است كه در درونم جاری می‌شود. در اينكه آدم خيلی احساساتی‌یی هستم و اين مسئله گاهی باعث آزارم هم شده شده، شكی نيست. ولی در كنار آن منطقی هم هستم. يعنی احساسات و منطق هميشه تحت كنترلم است. همه‌ی اين‌ها گاهی از من يک چهره‌ی خيلی شاد، گاهی چهره‌ای غمگين و آرام و گاهی عصبانی می‌سازد. من هيچ‌وقت خودم را در يک رفتار خاص محصور نمی‌كنم و شايد اين خاصيت كسانی باشد كه در ماه‌های ارديبهشت يا خرداد متولد می‌شوند. البته من از طالع‌بينی خيلی سر درنمی‌آورم ولی من در مرز ارديبهشت و خرداد، يعنی ٣١ ارديبهشت متولد شدم. به‌هر حال كاراكتر اين آدم‌ها اين‌طور است كه گاهی شاد و گاهی آرام هستند و چند چهره‌ی مختلف دارند.

وقتی از همايون شجريان ياد می‌شود همه نسبت به او نظر خوبی دارند؛ در حالی كه انسان‌های معروف هميشه در معرض شايعات مختلف هستند. دليلش چيست؟

اين لطف مردم است، ولی هيچ‌وقت در رابطه‌های من تنفر جايی نداشته است. حتی از كسانی كه به من بدی كرده‌اند يا خصومتی داشته‌اند يا در مسائل اقتصادی سرم را كلاه گذاشته‌اند، نتوانسته‌ام متنفر باشم. از اين‌جهت در زندگی خيلی راحت هستم و از اين بابت غم و غصه‌ای ندارم و هر مرحله‌ی سختی را كه در زندگی‌ام پيش بيايد، به راحتی حل می‌كنم و اين موضوع به من آرامش می‌دهد. به‌همين خاطر هيچ‌وقت كسی را آزار نمی‌دهم و اگر رنجش از طرف من اتفاق افتاده، ناخواسته بوده است.

فكر می‌كنيد پسر محمدرضا شجريان بودن در اين آرامش چقدر مؤثر بوده است؟ آيا آقای شجريان اصولاً فرد آرامی هستند؟

نمی‌دانم تأثير داشته يا نه. البته هر كسی تربيتش را در درجه‌ی اول از خانواده‌اش كسب می‌كند؛ ولی من از سنين كودكی رفتارهايم را مورد توجه قرار می‌دادم و در خانواده كسی به من نگفت كه چگونه باشم. در زندگی من هميشه يک پروسه‌ی سنجش وجود داشته كه باعث شده رفتارهايم را مورد نقد قرار دهم و از كارهای ناشايست حذر كنم. البته هيچ‌وقت به دنبال خودسانسوری هم نبوده‌ام و هر كاری كه دلم می‌‌خواسته انجام داده‌‌ام و كارهايی را كه باطناً تمايلی به انجامشان نداشتم، هم انجام ندادم. مثلاً سيگار و مواد مخدر هيچ‌وقت برای من جذابيتی نداشته و به سمت آن كشيده نشدم. دقيقاً نمی‌دانم تربيت خانوادگی يا وجود شخص با وجهه و بار فرهنگی در خانواده چقدر مؤثر بوده اما مسلماً بی‌‌تأثير نبوده است و خانواده و افرادی كه انسان با آنها معاشرت می‌كند، به شخصيتش شكل می‌دهند.

وقتی ١۵ ساله بوديد چه نوع موسيقی‌ای گوش می‌كرديد؟ آيا تا به‌حال مثلاً Pink Floyd گوش كرده‌ايد؟

بله، زياد. من The Wall پينک‌فلويد را خيلی گوش می‌كردم. بعضی از موسيقی‌ها در يک سبک و شيوه‌ی خاصی اجرا می‌شود و مربوط به يک فرهنگ خاصی است، بايد اين موسيقی را شناخت. سليقه‌ی من موسيقی ايرانی است كه من جوانب آن را بهتر می‌شناسم. موسيقی ايرانی با شعر سروكار دارد و كلام را در آن می‌توانيم پيگيری كنيم و مفاهيم آن را درک كنيم. اين موسيقی سخت‌تر است ولی كلام موسيقی برای من خيلی مهم است. گاهی يک كلمه در يک موسيقی پاپ يا سنتی می‌شنوم كه از كل آن موسيقی برای من جذاب‌تر و زيباتر است. من اين اخلاق را دارم كه هيچ‌وقت در مورد چيزی پيش‌داوری نمی‌كنم. مثلاً فكر نمی‌كنم موسيقی پاپ لزوماً بد است يا موسيقی سنتی عالی است! موسيقی سنتی هم می‌تواند خيلی بد اجرا شود. مهم اين است كه هنرمند‌ اثر را چطور اجرا می‌كند و اين موسيقی از چه انديشه و چه جايگاهی برخاسته است. گاهی اوقات يک موقعيت ويژه، موسيقی خاصی را می‌طلبد. بعضی وقت‌ها موسيقی‌یی كه من دوست دارم، اصلاً مناسب فضا نيست. وقتی ١۵ ساله بودم علاقه‌ی زيادی به موسيقی كلاسيک غربی داشتم. حتی آن زمان كمانچه می‌زدم و سعی می‌كردم قطعات كلاسيک غربی را تمرين كنم. البته نواختن قطعات كلاسيک با كمانچه كار خيلی عجيبی بود؛ ولی اين تنها كاری بود كه می‌‌توانستم بكنم تا كاری كلاسيک را بنوازم، چون ساز ديگری بلد نبودم. به اين ترتيب سعی می‌كردم با اين كار هم تكنيک كمانچه‌ام را بالا ببرم، هم عطش نواختن قطعات كلاسيک را برطرف كنم. خيلی به سازهای كلاسيک كشش داشتم؛ ولی می‌‌دانستم اگر بخواهم در كمانچه‌نوازی به درجات بالا برسم بايد تمام عمرم را بگذارم و روزی ١٨ ساعت فقط ساز بزنم. ولی من می‌خواستم حتماً آواز كار كنم و روی آن خيلی متمركز بودم و به‌خاطر آواز سازهای ايرانی ديگر را هم رها كردم. در آن سن و سال، علاوه بر موسيقی كلاسيک، كارهای قدمای موسيقی ايرانی را هم گوش می‌كردم تا تكنيک‌شان را ياد بگيرم. موسيقی پاپ را هم در جای مناسب خودش خيلی استقبال می‌كردم.

شما اسم «محسن نامجو» را شنيده‌ايد؟

چند وقت پيش يک سريالی پخش می‌شد كه صدای ايشان را از طريق آن شنيدم؛ ولی متأسفانه كارهای ايشان را گوش نكرده‌ام. البته روی تيتراژ آن سريال هيچ دقت خاصی نكردم؛ ولی چون بعدها شنيدم كه كارهای ايشان علاقه‌مندان زيادی در ايران دارد، آن سريال را به‌خاطر آوردم. شنيده‌ام كه از كار و سبک ايشان خيلی استقبال شده است.

می‌خواستم اگر كارهای ايشان را شنيده‌ايد، نظر شخصی‌تان را بدانم.

نظر شخصی خيلی سليقه‌ای است. حتی در مورد كارهای خودم همين‌طور است. من وقتی آواز می‌خوانم از اجرا بيشتر لذت می‌برم تا وقتی آن را گوش می‌كنم. چون زمان اجرا حس و حال خاصی به من دست می‌‌دهد و احساس می‌كنم كه خودم را خالی می‌كنم و حرفم را می‌زنم و آن لحظه به‌نظرم خيلی واقعی می‌رسد.

در موسيقی آوازی ايران، هميشه دو اسم به‌چشم می‌‌خورد. در يک‌سو «محمدرضا شجريان» و در سمت ديگر «شهرام ناظری». از خوش‌شانسی موسيقی ايران هر دوی اين دو نفر فرزندانی را تربيت كرده‌اند كه هر دو به موسيقی ايرانی علاقه‌مند هستند و آن را گسترش داده‌اند. برای من به‌عنوان كسی كه به موسيقی سنتی علاقه‌‌مندم چند بحث مطرح می‌شود، يكی بحث تقليد است. خيلی از كارشناسان عقيده دارند كه صدای شما كپی صدای پدرتان است و اين به‌نظرم يک تقليد است. از طرف ديگر كسی مثل «حافظ ناظری» می‌‌گويد من نمی‌خواهم شهرام ناظری دوم باشم و كلاً سبک ديگری را دنبال می‌كند. حافظ ناظری در سن ٢٠ سالگی ايران را ترک كرده، به نيويورک آمد تا كار جديدش را شروع كند، همايون شجريان می‌توانست خيلی قبل‌تر از ايران خارج شود و كار جديدی انجام دهد. چرا اين اتفاق نيفتاد؟ آيا اين به همان شخصيت آرام شما برمی‌گردد؟ چون گفته می‌شود كه همايون شجريان هنوز از زير سايه‌ی پدرش بيرون نيامده است.

در مورد بخش اول سؤالتان كه گفتيد ٢ اسم در موسيقی آواز ايران وجود دارد، بايد بگويم كه اسم‌های زيادی وجود دارد، گذشتگان به جای خود، اما در عصر حاضر هم خوانندگان خوب زيادی وجود دارند كه زحمت زيادی می‌كشند و شنونده‌های خودشان را دارند. در درازمدت زمان تعيين می‌كند چه كسانی كارهای مفيدی ارائه داده‌‌اند. من فكر می‌كنم هر كس كه تكنيكش را به حدی رسانده كه وارد اين حلقه شود، هر چقدر كه بالاتر برود به مركز حلقه نزديک‌تر می‌شود. اينكه هر كس چقدر خودش را به مركز حلقه نزديک كند به هنرمندی و مهارت خودش بستگی دارد. به‌نظر من همين كه كسی وارد اين حلقه شود هنوز از اين خانواده است. در خانواده هم همه يكديگر را دوست دارند؛ ولی بعضی‌ها مسئوليت بيشتری دارند يا كار بيشتری از دست‌شان برمی‌آيد، توانايی همه مثل هم نيست. به‌نظر من در دنيای هنر تمام كسانی‌كه وارد حلقه می‌شوند، دستشان در دست هم است. به‌همين خاطر من هيچ‌وقت خودم را با كس ديگری مقايسه نكرده‌ام، نه خودم را بالاتر ديده‌ام و نه به كسی حسادت كرده‌ام.

ولی راجع‌به بخش دوم سؤالتان بايد بگويم كه برای خارج شدن از ايران بايد خيلی مستقل‌تر می‌بودم. من از سنين پايين در ٢١ سالگی ازدواج كردم و خارج شدن از ايران از نظر احساسی خيلی سخت بود. كار آواز كه من روی آن متمركز بودم را نمی‌توانستم خارج از ايران دنبال كنم و احساس نياز به پيگيری كاری ديگر را در خودم نمی‌ديدم. الآن هم همين‌طور است. هر هنرمندی به‌خاطر يک انگيزه‌ای كار می‌كند. مثلاً در مورد حافظ كه شما مثال زديد از صميم قلب اميدوارم در راهش موفق باشد. البته خيلی وقت است كه از حافظ بی‌خبرم. سه‌، چهار سال پيش در كنسرت نيويورک او را ديدم و بعد از آن ديگر خبر ندارم؛ ولی از آنجا كه می‌دانم حتماً هدف بزرگی دارد و افق مهمی را می‌بيند، آرزو می‌كنم كه موفق باشد. اما من در خودم هيچ‌وقت اين نياز را احساس نكردم و قطعاً اگر اين انگيزه در من به‌وجود بيايد جنبه‌ی خودنمايی پيدا می‌كند و موفق نخواهم بود. تا نياز به رسيدن به يک هدف بزرگ وجود نداشته باشد موفقيت حاصل نمی‌شود.

در مورد سؤالی كه گفتيد من از سايه‌ی پدرم خارج نشده‌ام، طبيعتاً چون از كودكی در مكتب ايشان آواز را ياد گرفته‌ام، لحنم شبيه استادم شده و طبيعی است كه شاگرد از استادش تأثير می‌گيرد.

شما استاد ديگری نداشتيد؟

در آواز خير. ولی از مراحل يادگيری از سن ٩-٨ سالگی تا بلوغ و نوجوانی، بابا به من می‌گفت كه فلان شيوه را كار كن، يا كارهای «طاهرزاده» و «قمر» را گوش كن. من هم اين كار را می‌كردم؛ ولی مستقيم فقط با پدرم كار كردم و شيوه‌ی ايشان هميشه در گوشم بوده است. هر فرزندی ممكن است لحن و صدايش شبيه پدرش باشد. حتی خط من ــ هم اينكه پدرم خطاطی ممتاز كار كرده؛ ولی خط من خيلی قراضه و چپ‌اندر قيچی است ــ شبيه خط پدرم است. هيچ‌وقت از خط پدرم تقليد نكرده‌ام؛ ولی اين شباهت وجود دارد و در مورد لحن هم همين‌طور است. آكسان‌ها و شيوه‌ی گفتن و بيان كردن، ناخودآگاه شبيه پدرم شده؛ ولی هيچ دخالتی در آن نداشته‌‌ام. تُن صدايم كه ارثی است. حتی زمانی‌كه شما با يك عده به پيک‌نيک می‌رويد، وقتی برمی‌گرديد متوجه می‌شويد كه يک‌سری از رفتارهای آنها را گرفته‌ايد.

ولی اين شباهت در ذهن عموم اين تصور را به وجود آورده كه شما هنوز زير سايه‌ی پدرتان هستيد.

هيچ اشكالی ندارد. من اصلاً از اين موضوع ناراحت نيستم.

يعنی هيچ‌وقت دوست نداشته‌ايد كه مستقل باشيد؟

خب من يک‌سری كنسرت‌های مستقل برگزار می‌كنم؛ ولی اين شباهت‌ها در آن كنسرت‌هايم وجود دارد. ببينيد، اگر اين شبيه بودن چيز بدی بود جای ناراحتی داشت. اگر من از يک سبک موسيقی سطح پايين و آزاردهنده تقليد می‌كردم، جای بحث داشت. ولی وقتی كار من به يک موسيقی تكامل‌يافته نزديک و شبيه است چرا بايد ناراحت و نگران باشم؟! هر خواننده‌ای در ايران سعی می‌كند خودش را به اين سبک نزديک كند. اين شيوه عمده سبک‌های بسياری است و خيلی حساب‌شده و فكرشده است. اين چيزی است كه من از آن لذت می‌برم و خودم اين لحن و شيوه را انتخاب كرد‌ه‌ام. در ١۶-١۵ سالگی بعضی از دوستانم می‌گفتند، همايون به سبک روانشاد ويگن بخوان! من هم تقليد می‌كردم و می‌خواندم؛ ولی وقتی می‌خواهم كار خودم را ارائه دهم، آن لحن و سبک را ترجيح می‌دهم و آن را به شخصيت خودم نزديک‌تر می‌بينم و اصراری ندارم كه آن را تغيير دهم.

پس منظورتان از كارهای مستقل چه بود؟

ممكن است گفته شود اگر همايون با پدرش كار نكند، كارش اين توانايی را ندارد كه شنونده حتی ١٠ دقيقه آن را گوش كند، بايد زير سايه‌ی پدرش بخواند تا پدرش عيب كارهايش را بپوشاند. بله، موافقم، اين درست نيست كه هنرمند نقص كارش را زير سايه‌ی ديگری بپوشاند. ولی اينكه از نظر هنری زير سايه‌ی كسی باشيد كه سايه‌ی بسيار بزرگ و سنگينی دارد، هيچ اشكالی ندارد و من احساس ناراحتی نمی‌كنم. حتی اگر از هم‌سن‌ و سال‌های خودم كاری بشنوم كه قوی باشد، توصيه می‌كنم كه آن كار را گوش كنند. يا وقتی از تنبک زدن من تعريف می‌كنند، می‌گويم برويد كار فلانی را گوش كنيد، كار «پژمان حدادی»، «كامبيز گنجه‌ای» و... را گوش كنيد تا ببينيد با تنبک چكار می‌كنند و چقدر بيشتر از من زحمت كشيده‌اند. حقيقت است كه اين مقايسه‌ها اصلاً برای من اهميت ندارد. اگر با پژمان يک ‌دونوازی تنبك بگذارم و كار او بهتر باشد من خوشحال می‌شوم. وقتی شما در يک سبک و شيوه كار كنيد تا وقتی كه نيازی احساس نكنيد، مستقل نمی‌شويد. من خيلی جاها و حالت‌ها در بيان كلمات، كاراكتر خودم را دارم و اجرايم حالتی متفاوت از حالت‌های بابا دارد؛ ولی در قالب كلی در آن شيوه حركت می‌‌كنم. اگر من بخواهم با استفاده از پدرم نقص كارهايم را بپوشانم، كار درستی نيست؛ ولی وقتی به من می‌گويند اگر چشم‌مان را ببنديم متوجه نمی‌شويم كه استاد شجريان آواز می‌خواند يا همايون، به نظرم می‌رسد كه كارم را كم‌نقص انجام می‌دهم و اين برای من خوشحال‌كننده است و توانسته‌ام خودم را به كسی كه استاندارد آواز ايران است نزديک كنم. از اينكه اسمم زير اسم پدرم باشد، هيچ احساس بدی ندارم. ولی وقتی كنسرت مستقل می‌گذارم، بايد آن توانايی را داشته باشم كه شنونده از آن لذت ببرد و خسته نشود و چه از نظر تكنيک، چه از نظر حس و حال، چه از نظر شعر و چه از نظر تنوع كار، كنسرت درست و لذت‌بخشی باشد. به‌نظر من اين خودش يک نوع استقلال است؛ ولی برای جدا كردن سبک و شيوه و فرم، انگيزه و نيازی ندارم. يعنی آن‌قدر از اين فرم لذت می‌برم كه دوست دارم در آن بيشتر پيش بروم و در آن غرق شوم.

آيا ما بايد منتظر سبک «همايون» باشيم يا نه؟

اين موضوع را نمی‌توان پيش‌بينی كرد. من اگر دوست داشته باشم به سبک آقای ويگن كار كنم، بايد به آن سمت می‌رفتم؛ يا اگر می‌‌خواستم كاری مستقل داشته باشم و لحن خودم را اجرا كنم، بايد راه ديگری می‌رفتم. ولی اين‌ها چيزی نيست كه من فعلاً دغدغه‌ی آن را داشته باشم. به‌نظرم بايد اين شيوه را تمام و كامل كرد. بعدها ممكن است آن اتفاق در درازمدت بيفتد كه سبک من كامل‌تر شود يا به‌كلی تغيير كند. اما فعلاً هيچ اصراری در اين مورد ندارم.

در صحبت‌هايتان اشاره كرديد كه پدرتان به شما توصيه می‌كردند كه آثار «قمرالملوک وزيری» را گوش كنيد. آيا انگيزه‌ی شما از بازخوانی «آتش جاودان» همين بوده است؟

خير، اين كار را برای تيتراژ يک سريالی در نظر گرفته بودند و به من پيشنهاد دادند كه آن را بخوانم. من تا آن‌موقع تيتراژ كار نكرده بودم و به‌نظرم می‌رسيد كه كار من برای تيتراژ خيلی سنخيت ندارد. البته بعدها با آقای درويشی چند كار اين‌چنينی انجام داديم. آن سريال يک كار اجتماعی بود كه تقريباً همزمان با زمان قمرالملوک وزيری بود. من خيلی مشتاق خواندن اين تصنيف بودم. ضمن اينكه معتقدم اصلاً بازخوانی كار صحيحی نيست؛ ولی به‌عنوان يک شاگرد می‌خواستم ارادتم را نسبت به ايشان نشان دهم و آنچه در توان داشتم برای آن تصنيف گذاشتم. البته فرصت خيلی كمی هم داشتيم و ۵-٤ روز بيشتر وقت نداشتيم.

شما ٣ تا CD با جواد ضرابيان داريد، ولی ٢ كار بعدی به اندازه‌ی كار اول‌تان موفقيت به‌دست نياورد، علت آن را چه می‌دانيد؟

شايد CD اول كار بهتری بود و من و آقای ضرابيان برای آن بيشتر توان گذاشتيم؛ ولی اين كار آخر قرار بود يک آواز باشد و آقای ضرابيان بعدها به من گفتند، اگر نمی‌خواهی آواز بخوانی آن را به صورت مجموعه تصنيف بيرون بدهيم. اگر من اين را زودتر می‌دانستم شايد تنوع ريتم بيشتری به كار می‌دادم، شايد از آنجا كه ريتم تصنيف‌ها يک‌جور است، شنونده دير با آن ارتباط برقرار می‌كند و به‌نظرش سنگين می‌آيد؛ ولی قطعاتی در اين آلبوم اجرا شده كه به‌نظر من بعضی از آنها خيلی زيباست. ولی اگر يک آواز بين قطعات بود، بيشتر به دل مردم می‌نشست. چون قطعات كه پشت سر هم هستند هم‌د‌يگر را خنثی می‌كنند. من دليل موفقيت كار اول را اين می‌دانم كه ساز و آواز بيشتری داشت؛ مضاف بر اينكه يک كاری در آن آلبوم بود به نام «هوای گريه» كه خيلی مورد توجه قرار گرفت؛ ولی من در كليت كار، تفاوت زيادی بين كارهايم نمی‌بينم و هر سه‌ی آنها به‌نظرم جزو كارهای خوب آقای ضرابيان است.

در CD «نقش خيال» شما يک كار خيلی جسورانه انجام داديد و با يک آهنگساز ٢٢-٢١ ساله به‌نام «علی قمصری» كار كرديد. كار جالب ديگری كه كرديد اين بود كه در قطعه‌ی «گناه عشق» از گيتار استفاده كرديد. آيا می‌توان استفاده از گيتار را موسيقی تلفيقی تلقی كرد؟

شايد بتوان نام آن را موسيقی تلفيقی گذاشت. در موسيقی سن و سال كه مهم نيست. خاطرم هست كه من در استوديو بودم و كاری را ضبط می‌كردم و دوست من، به من گفت آقايی به‌نام آقای علی قمصری كاری را آورده كه اگر وقت داشتی گوش كن. من وقتی اين كار را گوش كردم، واقعاً تعجب كردم و به‌نظرم شروع بسيار محكم و خوبی بود. هر چند در بعضی جاها با هم اختلاف سليقه داشتيم و با علی جان آنها را درست كرديم. اما ديدم كه علی واقعاً جوان بااستعدادی است و به كارش مسلط است. هر چند ممكن است بعدها كارش تكامل بيشتری پيدا كند، اما برای شروع تجربه‌ی خيلی خوبی است.

نظر پدرتان چه بود؟

ايشان هم كار را خيلی دوست دارد. البته من اول كار را انجام می‌دهم، بعد پدر آن را گوش می‌كند.

نظرشان راجع به استفاده از گيتار چه بود؟

وقتی كار را انجام دادم و دادم بابا گوش كردند، خوش‌شان آمد. خلاصه وقتی كار علی را برای اولين بار گوش كردم با اينكه پروژه‌های ديگری هم داشتم، سريع آن را خواندم و كار را برای پخش آماده كرديم. الآن هم كار ديگری با آقای قمصری انجام می‌دهيم كه ظرف يكی، دو سال آينده منتشر می‌شود. البته آقای قمصری كارهای مربوط به خودش را انجام داده، ولی من چون برنامه‌ام به‌خاطر كنسرت‌ها فشرده بوده خواهش كردم كه به من فرصت بدهند.

در مورد استفاده از گيتار هم بايد بگويم، يک روز برای تمرين رفتم منزل آقای قمصری، ديدم يک گيتار در اتاقشان است. پرسيدم گيتار می‌زنی؟ گفت بله، گيتار فلامينكو می‌زنم. وقتی شروع به نواختن گيتار كرد ديدم خيلی نزديک به گوشه‌ی «بيداد» است. گفتم من فی‌البداهه يک آواز می‌خوانم، شما يک چيزی برای آن تنظيم كن و از گيتار هم استفاده كن. بعد فكر كرديم كه گيتار را ايرانی نزنيم كه اگر يک اسپانيايی كار را گوش كرد، بگويد گيتار را خراب كرده‌ايم. تصميم گرفتيم كه به شيوه‌ی اسپانيايی بزنيم. يكی ديگر از دلايلی كه از گيتار استفاده كرديم اين است كه من شخصاً علاقه‌ی زيادی به گيتار و صدای آن دارم؛ ولی هيچ‌وقت گيتار نزدم. بعد يک آوازی به شيوه‌ی آقای طاهرزاده تنظيم كردم و به آقای قمصری دادم و ايشان هم خيلی سريع كار را تنظيم كرد. من آواز آنها را در استوديو خواندم و علی آن موسيقی را روی آواز من ميكس كرد.

چرا از بين همه‌ی گروه‌ها «دستان» را برای همكاری انتخاب كرديد؟

خيلی سال بود كه می‌‌خواستيم با هم كار كنيم. با اينكه سراپا مشتاق بودم؛ ولی دوست داشتم در سال‌های ديرتری تنها روی صحنه بروم و نمی‌خواستم عجله كنم. وقتی اين آمادگی را احساس كردم، برای اين همكاری اعلام آمادگی كرديم.

يک آلبوم هم ضبط كرده‌ايد؟

بله. يكی از كنسرت‌ها را ضبط صحنه كرديم كه به صورت آلبوم پخش خواهد شد.

كنسرت اروپا؟

بله.

در آمريكا هم كنسرت خواهيد داشت؟

ممكن است سال ديگر كنسرت داشته باشيم. گروه دستان يک گروه شناخته‌شده است. زمانی‌كه احساس كردم از نظر توانايی‌های فردی به اين آمادگی رسيده‌ام كه با اين گروه كار كنم، كار را شروع كرديم و اين كنسرت‌ها برای خود من محک خيلی خوبی بود و خيلی از آنها راضی هستم.

من اين سؤال را از كيهان كلهر، شهرام ناظری و بقيه هم پرسيده‌ام. فكر می‌كنيد چرا موسيقی عرب‌ها، ترک‌ها، هندی‌ها و موسيقی‌های شرقی به‌غير از ايران در دنيا شناخته شده است؟

اين سؤال، جواب مفصلی دارد. يكی از دلايلش می‌تواند به برخورد آنها با موسيقی در جامعه‌شان برگردد. جايگاهی كه موسيقی در هر كشوری دارد و امكاناتی كه برای هنرمندان برای كار وجود دارد، خيلی می‌‌‌تواند مؤثر باشد. جواب اين سؤال خيلی مفصل است. ماهيت موسيقی، كاری كه هنرمندان روی آن انجام داده‌اند، قطعات ريتميک يا سازهايی كه ممكن است به طبع جوامع ديگر خوش بيايد، خيلی مؤثر هستند. حتی خود هنرمند هم مهم است، مثلاً در موسيقی هند همه مورد توجه نيستند.

می‌دانيد كه شما را به عنوان اميد اول موسيقی آوازی ايران می‌شناسند؟

لطف دارند. ولی من فكر نمی‌كنم اين‌طور باشد.

اگر چنين مسئوليتی بر دوش شما باشد، چطور با آن كنار می‌آييد؟

خوشبختانه چنين مسئوليتی بر عهده‌ی من نيست. جوانان زيادی هستند كه استعداد دارند و برای كارشان، زحمت زيادی كشيده‌اند كه بتوانند نوازنده يا خواننده‌ی خوبی باشند و خيلی موفق هستند و در آينده موفق‌‌تر خواهند بود. اين بی‌انصافی است كه بگوييم من اميد اول هستم.

تا به‌حال كارهای شما در ايران سانسور شده است؟

نه، هيچ‌وقت.

از نظر نظارت وزارت ارشاد تا به‌حال مشکلی پيش نيامده؟

برای من خير. ضمن اينكه من حاضر نيستم كاری كه سانسور شده باشد را پخش كنم. مگر اينكه هيچ تغييری در ماهيت كار ايجاد نشده باشد. من شخصاً آن‌قدر روی انتخاب شعر و فرم كار وسواس دارم كه اول خودم همه‌ی سانسورها را انجام می‌دهم. يعنی هر جا لازم باشد، خودم تغييرات لازم را در كارم انجام می‌دهم؛ بنابراين تا به‌حال شورای نظارت به من نگفته كه سطح كار شما خيلی پايين است و... البته فكر نمی‌كنم از اين نوع دخالت‌ها در كار ديگران هم بكنند.

آيا كنسرت‌هايی كه در خارج برگزار می‌كنيد به دردسرش می‌ارزد؟ با چه نوع عكس‌العملی از سوی مخاطبان‌تان در خارج از ايران مواجه می‌شويد؟

اگر هدف ما صرفاً كسب درآمد باشد، راه‌های ديگری هم وجود دارد. حتی راه‌های غيرموسيقی وجود دارد؛ ولی وقتی يک كاری را آماده می‌كنيد كه كنسرت بدهيد و حتی می‌خواهيد درآمدی هم كسب كنيد، بايد بگويم كنسرت خارج از ايران برگزار كردن كار بيهوده‌ای است. چون همان درآمد كنسرت داخل در ايران كسب می‌شود، يک‌چهارم زحمت دور از خانه و خانواده بودن و پرواز را هم متحمل نمی‌شويم. در كنسرت‌های خارجی، گاهی ما ۶٠ ساعت پرواز داريم. پس هدف‌مان از كنسرت‌های خارج از ايران ـ بر خلاف تصور خيلی‌ها ـ كسب درآمد نيست. موضوع اين است كه وقتی شما كاری را آماده می‌كنيد، ايرانی‌هايی كه در سراسر دنيا هستند، توقع دارند كه برای آنها كنسرت بگذاريد. اگر به‌خاطر اين انتظار مخاطبين نبود، من حاضر نبودم در آمريكا كنسرت برگزار كنم. لااقل به‌خاطر وضعيت ويزای آمريكا و دردسرهايی كه دارد، حاضر نبودم. راستش برای همين كنسرت‌ها هم خيلی راغب نبودم، تور را همراهی كنم. خصوصاً به‌خاطر كوچولويی كه آمده و دلم برايش تنگ می‌شد، نمی‌‌خواستم بيايم.

دختر است يا پسر؟

دختر. مدام داشتم بهانه می‌آوردم، چون واقعاً دوری از بچه برايم خيلی سخت بود. گذشته از آن شرايط پرواز خيلی سخت است. باور نمی‌كنيد برای هر پروازی نيم‌ساعت ما را می‌گردند، وسايل‌مان را بيرون می‌ريزند. رفتارها خيلی توهين‌آميز و پردردسر است؛ ولی تنها چيزی كه ارزشمند است و باعث تحمل اين سختی‌ها می‌شود، شنوندگان هستند كه يكايک برای ما عزيز هستند. در برخورد با آنها خستگی آدم از تن بيرون می‌‌رود. اگر كسی هدف‌‌های ديگری را دنبال كند، راه‌های بسياری وجود دارد كه دردسر كمتری هم دارد. ولی ما نمی‌توانيم خودمان را به كنسرت‌های ايران و اروپا محدود كنيم و بايد با مخاطب آمريكايی هم ارتباط داشته باشيم.

سؤال آخر؛ چرا بايد جوان و هنرمند آرامی مثل شما در ٤ سال اخير، فقط با مجله‌ی «فرهنگ و آهنگ» مصاحبه كند؟

من از مصاحبه خيلی بدم می‌آيد. برای اينكه خيلی اهل حرف زدن نيستم و نگرانم كه مبادا در حرف‌هايم چيزی جنبه‌ی خودنمايی پيدا كند. خيلی از موزيسين‌ها در موسيقی زحمت زيادی كشيده‌اند و به جايگاهی رسيده‌اند. اين‌ها بايد مصاحبه كنند تا مردم از تجربيات آنها استفاده كنند. من هنوز در آغاز راه هستم و فكر می‌‌كنم اگر موضوع مصاحبه موسيقی آوازی باشد، صحبت با پدر من خيلی پربارتر می‌تواند باشد. اگر هم موضوع شناخت كاراكتر و نوع زندگی من باشد، باز هم اول راه هستم و شاید خیلی برای مردم مهم نباشد. به‌همين جهت هميشه از مصاحبه پرهيز می‌كنم؛ مگر اينكه حرفی برای گفتن داشته باشم. گاهی اوقات خيلی به مصاحبه راغب بوده‌ام، چون موضوعی در ذهنم داشته‌ام كه مايل بوده‌ام آن را مطرح كنم؛ اما در غير اين صورت علاقه‌ای به مصاحبه ندارم. من ترجيح می‌دهم كارم را بكنم تا اينكه حرف بزنم.

شما متولد چه سالی هستيد؟

متولد سال ۵٤ هستم و ٣٣ سال دارم.

وقتی ٢٠ سال داشتيد، چه ديدگاهی راجع‌به ٣٣ سالگی‌تان داشته‌ايد و چقدر به آن جايگاه رسيده‌ايد؟

صددرصد به آن جايگاه رسيده‌ام. ولی هيچ‌وقت آرزوی خاصی نداشته‌ام. هميشه در لحظه پيش رفته‌ام و فكر خاصی نسبت به اينكه به كجا برسم نداشته‌ام.

شما هنوز در زمين فيضيه، نزديک جمشيديه فوتبال بازی می‌كنيد؟

آنجا نمی‌روم؛ ولی جاهای ديگر بازی می‌كنم. يک جايی برای بازی می‌رفتيم كه آقای حيدريان كه كاپيتان تيم ملی فوتسال هست هم می‌آمد. آنجا با هم آشنا شديم و ايشان به من خيلی لطف داشت و بعضی اوقات من را دعوت می‌كرد كه با آنها بازی كنم و واقعاً بچه‌های تيم‌شان من را تحمل می‌كردند. چون من بازی‌ام خيلی خوب نيست. آنها بازيكنان حرفه‌ای بودند؛ ولی من خيلی دست و پاچلفتی بازی می‌كردم. آن‌قدر بازی آقای حيدريان قشنگ بود كه من بازی خودم را فراموش می‌كردم و غرق بازی ايشان می‌شدم. بعد به فوتبال سالنی بيشتر علاقه‌مند شدم و آن را جدی‌تر دنبال كردم.

شما وب‌سايت شخصی نداريد؟

خیر.

چه اسمی برای دخترتان گذاشتيد؟

ياسمين.

*********************************************************************

منبع: هفته‌نامه‌ی خبری - تحلیلی «شهروند امروز»، شماره‌ی ۵۱